चिरतरूण आंजर्ले - अजरालय

(c) Copyright 2015, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

निसर्ग चक्रीवादळात गावाची वाताहत. - मुक्काम पोस्ट आंजर्ले.

आंजर्ले हे दापोली तालुक्यातील समुद्र किनारी वसलेलं टुमदार गाव वस्ती तशी फारशी नाही जेमतेम दोन ते तीन हजार गावात प्रमुख व्यवसाय म्हणजे या पाच दहा वर्षात चालू करण्यात आलेला पर्यटन व्यवसाय त्याआधी आम्ही लहान पणी मामाकडे जायचो तेव्हाचा गाव म्हणजे कच्चा रस्ता त्यावरचालणारी बैल गाडी रात्री 7 नंतर लाईट हमखास जाणार किव्वा असले तरी जेमतेम पंखे जीवावर आल्यासारखे फिरणार आणि सगळे आपापली गाई गुरं घेऊन डोंगरात चरायला घेऊन जात आणि अतिशय मेहनतीने लावलेल्या माड पोफळी काजू आंबा आशा झाडांची मशागत करून शेंणगोठा करून परत संध्याकाळी आपली गुर घेऊन येणं  दूध काढून पोचवून येणं हा दिनक्रम

      पाच दहा वर्षात दिवस बऱ्यापैकी पालटले शेतीला जोडधंदा म्हणून लोकांनी पर्यटनाचा मार्गाने अर्थांजन सुरू केले हळूहळू गावाची परिस्थिती बदलली रस्ते डांबरी झाले लाईट पाणी यांची सोय उपलब्ध झाली प्राथमिक शिक्षण पूर्ण करून तरुण पिढी दापोली नाहीतर मुंबई पुण्याकडे जाऊन  शिक्षण घेऊन पुन्हा गावात येऊन व्यवसायात पडले सगळे कसं उत्तम पण या आधीच देशावर आणि जगावर आलेल्या करोना महामारी मुळे मुख्य व्यवसायच ठप्प पर्यटक नाहीत की आंबा काजूला म्हणावी तशी मागणी नाही त्यामुळे आधीच पुढचं पीक किव्वा पर्यटन व्यवसाय सुरळीत चालू होई पर्यंत हातातील पैसे जपून काटकसरीने वापरायच सूत्र हाती घेऊन सगळे आपापल्यापरीने साठवणूक आणि पैसा जपून वापरात होते.

    सगळं कसं बऱ्यापैकी चाललं होतं .

2जूनला, सरकाने निसर्ग वादळ किनारपट्टीवर धडकणार असल्यामुळे 3 जूनला कोणीही घराबाहेर पडू नका असा सज्जड दमच भरला होता कोणाच्या ध्यानी मनी सुद्धा नसेल की या वादळाची तीव्रता इतकी  प्रचंड असेल. पाच दहा झाडे  पडतील एक अर्धा पाऊणतास वादळ होईल आणि जाईल कारण या अगोदर एवढ्या तीव्रतेने वादळ होईल याची कल्पना गावात असलेल्या आबाल वृद्धाना सुद्धा नव्हती त्यांनी त्यांच्या पूर्ण आयुष्यात असे वादळ अनुभवलेले सुद्धा नाही

        सोसाट्याचा वारा सुटला झाडे जणू काही मंगळागौरी चा खेळ खेळत होते पण त्यांना पण समजण्याच्या आत अतिप्रचंड वेगाने सुटलेल्या वाऱ्याने याच डोलणाऱ्या झाडांना कधी जमीनदोस्त केले हे कोणालाच समजले नाही. तीव्रता जशी जशी वाढत गेली तशी तशी परिस्थिती अजून बिकट होत गेली संपूर्ण आयुष्य मेहनत करून जगवलेली झाडे तीन तासाच्या निसर्गाच्या तांडवनृत्यात भुईसपाट झाली होती, जनावरांचे गोठे पडले, घरांच्या पडव्या बसल्या, ज्याच्या घरांवर पत्रे होते ते जवळजवळ पन्नास शंभर फूट लांब जाऊन पडले सुकोंडी गावात एक आयशर टेम्पो पलटी झाला वाऱ्याचा वेग एवढा होता की माणूस तोल सावरू न शकल्याने बाजूच्या खांबावर जाऊन आदळला आणि तोंडाला जबरदस्त मार लागला काल जाऊन जी परिस्थिती बघितली ती म्हणजे भयाण स्मशान शांतता होती, गावात फक्त एक गाय सोडली तर कोणतीही जीवितहानी नाही हेच नशीब म्हणायचे पाण्याने भरलेल्या पाच हजार लिटरच्या टाक्या उडून खाली पडल्या. घरात साठवणुकीची धान्य भिजली, त्यांना मोड आलेत छप्पर गळतय. काही घरातून कुबट वास यायला लागलेला आहे. आंबा कॅनिग करायला लाईट नाही अशा अनेक गोष्टींना स्थानिक लोक सामोरे जात आहेत

    करोनाच्या भीतीपेक्षा निसर्ग वादळाने जास्त प्रमाणात घाबरायला झालं आहे आयुष्याच्या शेवटी निवृत्ती घेण्याच्या उंबरठ्यावर आज या गावकऱ्यांना पुन्हा शून्यावर आणून सोडले आहे. तरी देखील इथली माणसे गावकरी जो तो आपापल्या परीने एकमेकांना मदत करून दिलासा देत आहे जमेल तसं जे समान उपलब्ध असेल तसं कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न करता सढळ हस्ते मदत करत आहेत. अजूनही केळशी आडे या बाजूला इमारत साहित्य मेणबत्ती डासांची उदबत्ती ओडोमोस बिस्कीट पुडा आशा प्राथमिक गोष्टींची गरज आहे कुठेही मानव हानी झालेली नाही सर्व सुखरूप आहेत ज्यांचा संपर्क होत नसेल त्यांनी काळजी करायची गरज नाही कालच मला जमली तेव्हडी मदत घेऊन मी आंजर्ले गावात जाऊन आलो आहे. 

         सरतेशेवटी इकच जाणवलं की अजूनही आम्ही हरलेलो  नाही. निश्चित खचलो आहोत ही भावना प्रत्येकाच्या डोळ्यात आणि स्वरात जाणवत होती करायची पुन्हा सुरवात आणि हळू हळू जमेल तसं तस करायचं ह्याच शब्दांचा कल्लोळ बाकी स्मशान शांतता मनात पसरलेली होती. निघताना पाय निघत नव्हता जड अंतःकरणाने निरोप घेऊन निघताना सरतेशेवटी कुसुमाग्रज यांच्या चार ओळी आठवल्या 

              जरा एकटेपणा वाटला

               मोडून पडला संसार,

               तरी मोडला नाही कणा

               पाठीवरती हात ठेवून

                फक्त लढ म्हणा..... 

आज सार्थ अभिमान वाटला मला की मी या भगवान परशुरामांनी वसवलेल्या कोकण भूमीत जन्माला आलो या मातीतच ताकद आहे परिस्थिती कशीही असो आम्ही नेटाने धीराने चिकाटीने प्रयत्न करून त्यावर मात नक्कीच करणार.

©️ सर्वेश भावे

      गुहागर.

वीरगळ

रणांगणावर वीरमरण येणे हे भारतीय लोकजीवनात गौरवास्पद आणि पुण्यप्रद मानले गेले आहे. असे वीरमरण प्राप्त झालेल्या वीराचे उचित स्मारक वीरगळाच्या रूपाने गावोगावी उभारलेले आपल्याला पाहायला मिळते.

वीरगळ म्हणजे काय, आणि ते कसे असतात हा प्रश्न उपस्थित होणे साहजिक आहे. मुळात हा शब्द कानडी भाषेतून आला आहे. कानडी भाषेमध्ये कल्लू म्हणजे दगड. वीराचा दगड तो वीरकल्लू, त्यावरून वीरगळ हा शब्द मराठीत प्रचलित झाला. स्थानिक लोक तर वीर गळून पडला म्हणून त्याचे स्मारक ते वीरगळ, असा अगदी सुटसुटीत अर्थ सांगतात. 

एका पाषाणाच्या शिळेवर काही विशिष्ट शिल्पांकन करून तो पाषाणस्तंभ उभा करणे आणि त्या वीराचे स्मरण करणे; तो पाषाणस्तंभ म्हणजेच वीरगळ. आपल्या लाडक्या योद्धय़ाचे स्मारक असलेले हे वीरगळ महाराष्ट्रात गावोगावी पाहायला मिळतात. पण जनमानसात त्याची माहिती फारच कमी असते. हे वीरगळ तयार करायची एक खास पद्धत आहे. आकाराने सामान्यत: अडीच ते तीन फूट उंचीच्या शिळेवर एकावर एक असे तीन किंवा चार चौकोन खोदून त्यात या वीराच्या कथेचे अंकन केलेले असते. सर्वात खाली तो वीर मृत्युमुखी पडलेला दाखवतात. त्याच्या वरच्या थरात त्याचे युद्ध चाललेले दाखवले जाते. त्याच्या वर तो मृत झाला असून त्याला अप्सरा स्वर्गात घेऊन जात असल्याचे कल्पिले आहे. तर सर्वात वरच्या चौकोनात तो शिवमय झाला असे दाखवण्यासाठी तो शिवपिंडीची पूजा करताना दाखवण्याची प्रथा आहे. युद्धात मरण आले तर तुम्हाला हमखास स्वर्गप्राप्ती होते हे जनमानसावर बिंबवणे हा देखील त्यामागील दृष्टिकोन असावा. यात अजून वर त्या पाषाणाच्या दोन बाजूंना चंद्र-सूर्य दाखवलेले असतात. याचा अर्थ असा की जोपर्यंत आकाशात चंद्र-सूर्य आहेत तोपर्यंत त्या वीराचे स्मरण आम्हाला होत राहील असे सूचित करायचे असते. मृत्युमुखी पडलेल्या वीराची पत्नी जर त्याच्यासोबत सती गेली असेल तर त्या वीरगळावर स्त्रीचा हातदेखील कोरलेला असतो. त्या हातात बांगडय़ा दाखवलेल्या असतात. काही ठिकाणी नुसताच स्त्रीचा हात कोरलेले दगड दिसतात. यांना सतीशिळा असे म्हटले जाते.

वीरगळावर कधीकधी चार वा पाच चौकटीही असतात. क्वचित दगडाच्या चारही बाजूंवर कोरीव काम केलेले आढळते. ह्या प्रकारातील वीरगळांचा काळ अकरावे ते तेरावे शतक असा सांगता येईल. दुसऱ्या प्रकारात अर्धउठावातील मानवी आकृती दिसते. ह्या प्रकारातले ‘वीर’ सतराव्या-अठराव्या शतकांतील आहेत, असे त्यांच्या शैलीवरून म्हणता येते.

वीरगळांची परंपरा कर्नाटकातून महाराष्ट्रात आल्याचे सांगितले जाते. कर्नाटकात दहा-बारा फूट उंचीचे मोठे शिल्पपट असलेले वीरगळ पाहायला मिळतात. त्यांच्यावरील युद्धप्रसंग अगदी तपशीलवर कोरलेले दिसतात. कर्नाटकात अनेक वीरगळांवर लेखदेखील कोरलेले आहेत. महाराष्ट्रात मात्र अगदी अपवादानेच लेख पाहायला मिळतात. त्यामुळे आपल्याकडचे वीरगळ हे कुठल्या वीरासाठी तयार केलेले आहेत याचा संदर्भ मिळणे कठीण जाते. 

एखाद्या गावात वीरगळ असणे हे त्या गावाचे प्राचीनत्त्व अधोरेखित करणारे असते. भूतकाळात इथे समरप्रसंग घडला होता आणि कोणी वीर धारातीर्थी पडले होते याची मूकपणाने साक्ष आज हे वीरगळ आपल्याला देत असतात. 

महाराष्ट्रात आढळणारे वीरगळ मुख्यत्वे मराठवाडा, दक्षिण महाराष्ट्र आणि कोकणचा बोरिवलीपर्यंतचा भाग इतक्या प्रदेशात पसरलेले आहेत.

रायगड जिल्ह्यतल्या माणगाव तालुक्यात असलेले उंबर्डी हे गाव म्हणजे वीरगळांचे संग्रहालयच म्हणावे लागेल. इथे असलेल्या शिवमंदिराच्या आवारात अत्यंत देखणे असे ४५ वीरगळ ठेवलेले आहेत. इथे सतीचे हात असलेले अत्यंत रेखीव वीरगळ पाहायला मिळतात. कोणी महत्त्वाचा सरदार इथल्या लढाईत मृत्युमुखी पडला असणार. 

इथूनच जवळ दिवेआगरच्या रस्त्यावरील देगावला शिवमंदिरात चारही बाजूंनी घडवलेले अनेक वीरगळ ठेवले आहेत. त्यातल्या एका वीरगळावर दहा डोकी आणि वीस हात असलेल्या व्यक्तीचे अंकन केलेले दिसते. अगदी आगळावेगळा हा एकमेव वीरगळ आहे. 

आंजर्ले येथील ४ चौकटींचा विरगळ

आंजर्ले गावाच्या वेशीवर कालभैरवाचे (भैरोबाचे) देउळ आहे व तेथूनच जवळ मारुतीच्या देवळाच्या आसपास ४ ते ५ वीरगळ बघावयास मिळतात. येथे दगडाच्या एकाच बाजूला ४ चौकटींचा विरगळ आहे तसेच दगडाच्या चारही बाजूंना कोरीव काम केलेलेही विरगळ आहेत. 

बोरिवलीजवळच्या एक्सर या गावात तर वीरगळावर नौकायुद्ध दाखवलेले आहे. अत्यंत अप्रतिम असा हा वीरगळ शिलाहार राजा सोमेश्वर आणि देवगिरीचा राजा महादेव यांच्यातील युद्धाचा प्रसंग दाखवणारा आहे. इतका आकर्षक आणि देखणा वीरगळ महाराष्ट्रात दुसरा नाही. 

आंजर्ले - चारी बाजूंवर कोरीव काम असलेले विरगळ

सातारा जिल्ह्यतील किकली, नगर जिल्ह्यतल्या श्रीगोंदा या गावी असेच अनेक वीरगळ दिसतात. राजापूरच्या धूतपापेश्वर मंदिराच्या बाहेर तसेच सिंधुदुर्ग जिल्ह्यतील वाडा इथल्या विमलेश्वर मंदिराच्या बाहेर असे देखणे वीरगळ रांगेत मांडून ठेवलेले आहेत. त्याचबरोबर अनेक किल्लय़ांवर आजही असे अनेक वीरगळ विखुरलेले पाहायला मिळतात. पालीजवळील सुधागडवर अनेक वीरगळ आणि काही सतीशिळा आहेत. मुरबाडजवळील सिद्धगडावर असेच अनेक वीरगळ दिसतात. पण अशी व्यवस्था सगळ्याच वीरगळांच्या नशिबी मात्र नाही. 

अज्ञानामुळे अनेक ठिकाणी त्यांना शेंदूर फसलेला दिसतो. अनेक ठिकाणी त्यांना शनीचा दगड म्हणून तेल वाहिलेले दिसते. त्यांचा वापर हा कपडे धुण्यासाठी घासायला उत्तम दगड म्हणून करणारेही कमी नाही. रांजणगाव जवळच पिंपरी दुमाला या गावात तर मंदिराचा जीर्णोद्धार करताना मंदिराच्या भिंतीत अनेक वीरगळदेखील बसवलेले आढळतात. वीरगळ म्हणजे आपल्या इतिहासाचा थेट साक्षीदार असलेला ठेवा. त्याचे काळजीपूर्वक जतन करायला हवे. त्याचे संवर्धन पूर्णार्थाने शक्य नसले तरी किमान त्याची नोंद भटकंतीत करणे, गावकऱ्यांना त्याचे महत्त्व समजावून देणे इतपत तरी आपण करू शकतो. 

धन्यवाद - आशुतोष बापट ashutosh.treks@gmail.com

(c) Copyright 2016, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

कड्यावरचा गणपती मंदीर - आंजर्ले

आंजर्ला हे एकेकाळी गणेशक्षेत्र म्हणूनच प्रसिद्ध होते. केळशी, आंजर्ला, वेळास, हर्णे, मुरूड ही गावे पेशवेकाळातील. पेशवाईच्या ऱ्हासानंतर येथील पेशवाईसंबंधित घराण्यांची राजसत्तेशी असणारी जवळीक संपुष्टात आली, तरीही त्यांचे देवाधर्माशी असलेले नाते कायम राहिले. आजही ते कायम आहे. मंदिरे ही समाजाच्या जीवनशैलीचे एक प्रतीक असते. त्या घराण्यांच्या व्यतिरिक्त अन्य लोकांनीही खूप भक्तीभावाने या परिसरातील मंदिरे अधिकाधिक चांगली राहावीत, यासाठी आपापल्या परीने प्रयत्न केले, व चालू ठेवले.  

आंजर्ला हे दापोलीपासून साधारण २० किलोमीटर अंतरावरील गाव. येथे असलेले कडय़ावरच्या गणपतीचे देऊळ आज मोठय़ा दिमाखाने व अधिकाधिक सोयीसुविधांनी युक्त असे आहे. पूर्वी आंजर्ला गाव तसे संपर्कासाठी खूप आडनिडे होते. गाडीनंतर होडीचा वापर करून खाडी ओलांडून गावात जावे लागे किंवा मंडणगडहून गाडीरस्तामार्गे जावे लागे. त्यावेळी एस.टी. बसची सेवाही तशी कमी होती. खाजगी मोटारीचे वापरण्याचे प्रमाणही कमी होते. आज तेथे पूल व रस्ता झाल्याने तेथे गाडीरस्तामार्गे जाण्यासाठी पूर्वीसारखा द्राविडी प्राणायाम  करावा लागत नाही. दापोलीहून तडक गाडीरस्तामार्गे आंजर्ल्याला पोहोचता येते. 

आंजर्ला गावाला लागून असलेल्या एका उंच डोंगरावर काळवत्री दगडात उभारलेले गणपतीचे हे देऊळ निसर्गरम्य असे स्थान आहे. देवदर्शन आणि पर्यटन अशा दोन्ही गोष्टी साध्य होतील असे हे ठिकाण आज खूप वर्दळीचे झाले आहे.

साधारण इ. स. ११५० मध्ये मूळ देऊळ बांधले गेले होते. मंदिर , आवाराची तटबंदी आणि समोरील सुदर्शन तलाव यांची रचना १२०० वर्षां पूर्वीची असावी असे अनुमान आहे. मात्र इ.स. ११०१ पासून मंदिराचे अस्तित्व सिद्ध करता येते. प्राचीन मंदिर लाकडी खांबावर गवती छपराचे असावे. इ.स. १६३० पासून नित्सुरे कुळाकडे देवस्थानाचे व्यवस्थापन आहे. प्राचीन काळात समुद्र किनारी अजरालयेश्वर म्हणजे शंकर व सिद्धीविनायकाचे मंदीर होते. अजरालय या मंदिरावरून या गावाला आंजर्ले हे नाव पडले. जसजशी समुद्राची पातळी वाढू लागली तसतसे हे मंदिर पाण्यात जाऊ लागले. आजही भाऊबिजेला ओहोटीच्या वेळी दूर समुद्रात जुन्या बुडालेल्या मंदिराचे अवशेष दिसतात.  २००८ साली मी स्वतः तो चौथरा  पाहीला आहे. या बुडालेल्या मंदिराची स्थापना जवळच्याच उंच डोंगरावर करण्यात आली. इ.स. १७६८ ते इ.स. १७८० या १२ वर्षात, आज दिसणारे घुमटावर आधारीत २६ कळस असणारे जांभ्या दगडाने बांधलेले त्रिस्तरीय मंदिर निर्माण झाले. सुमारे २०० पायऱ्या चढून गेल्यावर माळासारखी जमीन सुरू होते. तेथे काही अंतरावर हे सुंदर देवालय आहे.

या देवळाच्या निर्मितीची पूर्वपीठिका अधिक सविस्तरपणे आज देवालयाच्या आवारात फलकावर लिहिण्यात आली आहे.

एप्रिल १९५४ सालचा फोटो 

नित्सुरे कुटुंबाचे हे मंदिर असून त्यांच्या पूर्वजांना म्हणजे रामकृष्ण हरी नित्सुरे (हर भट ) यांना दृष्टांत झाला व त्यांनी याच गावातील वासुदेव रघुनाथ घाणेकर जे पेशव्यांच्या दरबारी असलेले अधिकारी होते, त्यांच्या कानावर ही माहिती घातली, त्यांच्या सहकार्याने १७६८ ते १७८० मध्ये हे मंदीर बांधले. आज काळ्या दगडावर जीर्णोद्धार करताना त्यावर गिलावा करून देऊळ संगमरवरासारखे शुभ्र केले गेले आहे. विस्तीर्ण आवारात मध्यभागी हे गणपतीचे त्याच्या बाजूला शंकराचे देऊळ आहे. गणपतीच्या मंदिरासमोर तलाव आहे, तुळशीवृंदावन, धर्मशाळा (आता सुखसोयींनी युक्त अशी बांधली आहे.), दीपमाळा, आवाराभोवती दगडी तटबंदी असे सुंदर स्वरूप आहे. आज २०० पायऱ्या चढून जाण्याची गरज नाही. थेट मोटारही मंदिरापर्यंत जाते. इ .स. १९८० मध्ये मंदिराचा द्विशताब्दी महोत्सव संपन्न झाला. तो पर्यंत जवळपास १० ते 1२ पिढ्या मंदिराचे व्यवस्थापन निजसुरे घराण्याकडे होते. १९९० नंतर या मंदिराला आर्थिक सुबत्ता आली  

डिसेंबर २०१५ सालचा फोटो 

६२ फूट उंचीचे मंदिर असून, लांबी ५५ फूट,रुंदी ३९ फूट. मंदिराच्या बांधणीवर वेगवेगळ्या काळातील म्हणजे मोगल, रोमन, गोथीक शैलीचा अंमल दिसतो. मंदिरास ६ फूट उंचीचा एक दगडी तट आहे. सभामंडपावरील गोपुराची उंची ४० फूट व मुख्य मंदिरावरील गोपुराची उंची ६2 फूट असे देवालयाचे स्वरूप आहे. मंदिराची रचना त्रिस्थळी म्हणजे सभागृह, अंतराळ, गर्भगृह अशी आहे. सभागृहाला आणि गर्भगृहाच्या वर गोल घुमट आहे. गर्भगृहाच्या वर १६ उपकलश आणि अष्टविनायकाच्या रेखीव प्रतिमा आहेत. सर्व घुमटांच्या टोकाशी कमलपुष्प दिसते. मंदिराला एकूण २६ कळस आहेत. सभागृहाला ८ कमानी आणि सुंदर घुमटाकृती छत आहे. अंतराळ हे गर्भगृहाच्या पेक्षा लहान आहे. तेथे घंटा लावलेल्या आहेत. मंदिराच्या कळसावर जाण्यासाठी वाट असून तेथून उंचावरून आजूबाजूचा परिसर, हर्णेचा किल्ला, खाडी व सागराचे दर्शन अतिशय विलोभनीय आहे. मंदिराच्या चारही कोप-यावर पुरातन बकुळ वृक्ष असून वनस्पती शास्त्रांच्या म्हणण्यानुसार ते सहाशे वर्षांपूर्वीचे आहेत. येथे माघी उत्सव जोरात होतो.

गाभा-यातील गणेशाची मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे. ती उजव्या सोंडेची असून ५ फूट सिंहासनाधिष्ठीत आहे. मूर्ती बेसॉल्ट रॉकपासून बनविलेली आहे. ही मूर्ती तैलरंगाने रंगविलेली आहे. मूर्तीच्या बाजूला रिद्धिसिद्धिच्या सुमारे एक फूट उंचीच्या मूर्ती आहेत. ही मूर्ती दाभोळच्या धोंडू पाथरवट यांनी घडवली आहे. 

* 1954 photo courtesy - Mr. Shankar Barve

(c) Copyright 2015, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

पाचुचे बेट

आंजर्ले हे गाव रत्नागिरी जिल्ह्याच्या अगदी उत्तर टोकाला असलेल्या दापोली तालुक्यात वसलेले आहे. आंजर्ल्याच्या पूर्वेस मुर्डी व सुकोंडी ही गावे आहेत. पश्चिमेस हिंद महासागर, दक्षिणेस जोग नदी अथवा आन्जर्ल्याची खाडी व उत्तरेस आडे - पाडले व लोणवडी ही गावे आहेत. अर्थात, आंजर्ले हे गाव पूर्वेस सह्याद्री व पश्चिमेस हिंद महासागर यामधील अरुंद पट्टीत वसलेले आहे. आंजर्ले ग्रामपंचायतीची स्थापना 1940 साली झाली.

एका बाजूला डोंगराच्या पायथ्याशी वसलेले जैवविविधतेने समृद्ध खेडे आणि दुसऱ्या बाजूला रुपेरी वाळू व माडाच्या बागांतून सागरकिनार्यावरची सफर म्हणजे आंजर्ले.

आंजर्ले बस स्थानकाच्या आजूबाजूस डोंगरावर वसलेल्या वस्तीला बिरवाडी म्हणतात. बिरवाडी किंवा बहीरवाडी हेच मूळचे आंजर्ले गाव. आंजर्ले बस स्थानकाच्या जवळ असणाऱ्या रामाच्या देवळापासून दक्षिणे कडील वस्तिला पेठपाखाडी म्हणतात. हा भाग आदिलशाहीतील शिर्के याच्या अमदानीत वसलेला आहे. समुद्राला समांतर नीटनेटके वसलेल्या परिसराला उभागर म्हणतात. उभागरातून केळशी पर्यंत जाणारा रस्ता 1730 साली बनवण्यात आला. 1858 साली या रस्त्याचे रुंदीकरण झाले.आता या रस्त्यावरून दापोली ते केळशी बस धावते.

आंजर्ले गावाच्या दक्षिणेला हर्णै व त्यापलीकडे मुरुड ही गावे आहेत. मुरूडमध्ये पर्यटनाच्या दृष्टीने खूप सोयी आहेत. मार्च महिन्यात मुरूड - हर्णै येथे 'डॉल्फिन - कासव' महोत्सव साजरा केला जातो.

आंजर्ले गाव फार पूर्वीपासून संस्कृत वेद शाळेसाठी प्रसिद्ध होते. ही वेद शाळा 1646 साली हरभट नित्सुरे यांनी स्थापन केली. या वेदशाळेत संस्कृत धार्मिक ग्रंथाचे शिक्षण गुरुकूल पद्धती प्रमाणे मोफत दिले जात होते. या वेदशाळेतून अनेक दशग्रंथी ब्राम्हण शिकून तयार झाले.

पावसाचे संकेत - पावसाचा अंदास, अदमास

आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आधारे सांगितलेले हवामान खात्याचे पावसाचे अंदाज बरेचदा चुकतात. पण निसर्गनियमानुसार पक्ष्यांना मिळणारे अंदाज शक्यतो बरोबर असतात. पशुपक्ष्यांना पावसाळ्याआधीच तसे पूर्वसंकेत मिळतात. त्यांच्या हालचाली आणि दिनक्रमातील बदल यांच्या बारीक निरीक्षणावरुन हे संकेत लक्षात येतात.

निसर्गातल्या बदलाची पहिली चाहूल वन्यपशू-पक्ष्यांना लागते आणि मग त्यानुसार त्यांच्या वर्तनात फरक पडू लागतो. उन्हाळा, हिवाळा, पावसाळा ऋतू कुठलाही असू दे, वातावरणातील बदल सगळ्यात आधी त्यांच्या ध्यानात येतात. त्यानुसार त्यांच्या हालचालीत बदल होतांना दिसतात. कारण पक्ष‌िजात अत्यंत संवेदनशील आणि बदलत्या हवामानाशी स्वत:ला जुळवून घेणारी निसर्गाची निर्मिती आहे. त्यातही पावसाच्या आगमनाची-विलंबाची पहिली चाहूल लागते, ती टिटवीला. त्यामुळेच दरवर्षीप्रमाणे यावर्षीही शिशिर ऋतूपासून टिटवी पक्ष्यांच्या जीवन कार्याचं मी निरीक्षण करत होतो. यावेळी नोंदवलेली निरीक्षणं वैशिष्ट्यपूर्ण होती.

यावर्षी जानेवारीच्या प्रारंभीच टिटवी पक्ष्यांच्या नर-मादीच्या जोड्या घरटं बनवणं आणि मिलनकार्यात गुंतल्या होत्या. त्यानंतर फेब्रुवारीच्या अखेरीस मादीने घरट्यात अंडी घातली. मार्चच्या अखेरीस त्यातून पिल्लंही बाहेर पडली. जवळपास पिल्लं एक महिन्याची असतांना एप्रिलच्या अखेरीस टिटवी नर-मादीने परत मिलनकार्य सुरु केलं. मे मध्ये परत अंडी घातली आणि जून प्रारंभी परत अंड्यातून पिल्लं बाहेर पडली. जून अखेरीस पिल्लं ब‍ऱ्यापैकी मोठी झाली आणि हळुवारपणे पंखही फडफडवायला लागली. वास्तविक या पक्ष्यांच्या विणीचा एकच हंगाम असताना यावेळी मात्र त्यांनी दोनवेळा अंडी घातली. हा बदल यावर्षी उशिरा येणा‍ऱ्या पावसाचाच निदर्शक होता. कारण वातावरण, अन्नाची मुबलकता, पावसाचं आगमन आणि सुरक्षितता इ. गोष्टींचा अंदाज घेऊनच हे पक्षी विणीच्या हंगामात एकदा किंवा दोनदा आपलं प्रजोत्पादनाचं कार्य करीत असतात.

मृगनक्षत्र वेळेवर असल्याचे संकेत आफ्रिकेतून येणारे चातक पक्षी देतात. चातक पक्ष्यांचं आगमन आणि त्यांच्या 'पिऊ-पिऊ' आवाजाने माणूस सुखावतो. यावर्षी जून अखेरपर्यंत चातकाचं आगमन झालं नाही. त्यामुळे चातक पक्ष्यांचा विणीचा हंगामही लांबला जाईल. पाऊस उश‌िरानं येण्याचा अंदाज चातक पक्ष्यास आला असावा, असं वाटतं. कारण या परिसरातील नभांगणात कृष्णमेघांनी अद्यापर्यंत एकदाही रुंजी घातल्याचं दिसून आलं नाही. चातक, पावशा व कोकीळा हे पक्षी कावळ्याच्या घरट्यात अंडी घालतात.

शेतक-यांसाठी दुसरा महत्वाचा पक्षी म्हणजे पावशा. आमराईतून 'पेरते व्हा, पेरते व्हा' असा पावशाचा आवाज आला की मगत शेतकरी मशागतीच्या कामाला लागतो. आजही आपल्या देशातील बहुसंख्य गावात या पावशाच्या आगमनाची आणि आवाजाची वाट पाहिली दाते. पावशाचा हा आवाज अजूनही यावर्षी ऐकायला मिळाला नाही.

महाभारतात अर्जुनाला जसं पूर्ण पुरुष संबोधलं गेलं आहे, तसंच पक्ष्यांमध्ये कावळा या पक्ष्याला पूर्णपक्षी म्हटलं जातं. मे महिन्यात वड, पिंपळ, आंबा इ. महावृक्षांवर जर कावळ्याने घरटं केलं असेल, तर पाऊस चांगला पडतो आणि बाभूळ, सावर अशा काही काटेरी झाडांवर घरटं केलं तर पाऊस कमी पडतो, असा अनुभव आहे. माझ्या निरीक्षणाप्रमाणे यावर्षी कावळ्यांनी बाभळीसारख्या झाडांवर घरटी केली आहेत. जून महिना संपला. पावसाचा थेंब नाही. म्हणजे यावर्षी पाऊस निश्चितच लांबणार हा अंदाज कावळ्यांना आला असावा. कावळ्याचे घरटे जर झाडावर पश्चिमेकडे असेल तर पाऊस कमी पडतो. पूर्वेकडे असेल तर पाऊस भरपूर पडतो. झाडाच्या टोकावर घरटे बांधले असेल तर दुष्काळ पडतो.

पाऊस जर वेळेवर येणार असेल तर त्यापूर्वी उधईला पंख फुटतात. जमिनीतून लाखो पंखाचे किडे पावसाळयापूर्वी वारुळातून बाहेर पडतांना दिसतात. पंख फुटले की त्यांचं प्रजनन कार्य सुरु होतं. अवघ्या काही मिनिटातच आपलं जीवनचक्र पूर्ण करतात. अशा पंखांच्या किड्यांचे ढग शहराच्या काठावरील रस्त्यांवरच्या विजेच्या दिव्याखाली दरवर्षी पाहायला मिळतात. तसंच पहाटे माळरानावर किंवा मोकळ्या मैदानात अशा किड्यांवर तुटून पडणारे घारी, कोतवाल, मांजर, कोल्हे आणि सरपटणारे असंख्य जीव पाहणं ही एक वेगळीच अनुभूती असते. मी ती दरवर्षी अनुभवत असतो. यावर्षी मात्र अजूनही हे दृश्य पाहायला मिळालेलं नाही. याचा अर्थ लांबलेल्या पावसाचा अंदाज या पंखांच्या किड्यांनाही असावा.

सरपटणा-या जीवांमध्ये सर्पमादी वर्षा ऋतुचं आगमन उश‌िराने असेल तर कमी अंडी घालते. असा उल्लेख काही पुस्तकात आहे. पाऊस वेळाने आणि कमी असेल तर सापाच्या पिल्लांना कमी भक्ष्य मिळतं आणि त्यामुळे सापांची संख्या कमी होऊन ज्या पक्ष्यांचं अन्न साप आहेत, त्यांचीसुध्दा उपासभार होऊन वंशवेल पाहिजे त्या प्रमाणात वाढत नाही. आणि म्हणून असे शिकारी पक्षीसुध्दा आपल्या प्रजोत्पादन कार्यात बदल करतात. त्याचप्रमाणे उंदीरसुध्दा पाऊस वेळेवर आणि भरपूर असेल तर त्यांची वीण वेळेवर होऊन पिल्लांचं प्रमाण जास्त असतं. त्यामुळे उंदरावर आधारित असलेले साप व इतर जीव यांची वीणही वेळेवर होते. आणि भरपूर अन्नामुळं पिल्लांची वाढही झपाट्याने होते. यावर्षी याचं प्रमाणसुध्दा अत्यंत कमी दिसून आलं.

वृक्षराजींनासुध्दा पावसाचे संकेत कळतात. कारण सोनपिवळया फुलांचा बहावा म्हणजेच अमलतास यावर्षी मे च्या शेवटी बहरायला लागला. तो एक महिना आधी फुलायला पाहिजे होता.

अरण्यऋषी मारुती चितमपल्ली यांच्या चार-पाच दशकांच्या जंगलाच्या प्रगाढ अभ्यासाप्रमाणे हरितपर्णी वृक्षांची वनं आणि शुष्कपर्णी पानगळीची जंगलं वातावरणातील बदलांचे पूर्वसंकेत देतात. जंगलातील सजीवसृष्टीच्या दिनक्रमातील आश्चर्यकारक बदलांचा अभ्यास केल्यावर पावसाबद्दलचे अचूक आडाखे बांधता येऊ शकतात. पाऊस येणार नसेल तर विणीच्या काळात हरिणी पिल्लांना जन्म देत नाही. मेळघाटच्या जंगलात गर्भवती वाघिणीने डायसकोरिया कंद खाऊन गर्भपात करवून घेतल्याची निरीक्षणं मारुती चितमपल्ली यांनी नोंदविली आहे. कारण पाऊस येणार नाही त्यामुळं रानात गवत राहणार नाही. आणि गवतच नसल्याने तृणभक्ष्यी प्राणीदेखील राहणार नाहीत. परिणामी आपल्या पिल्लांना भक्ष्य मिळणार नाही, म्हणजेच पिल्लांची वाढ होणार नाही, ती टिकणार नाहीत, याची पूर्वकल्पना वाघिणीला असल्यानेच त‌िने गर्भपात करवून घेतला, असंही त्यांनी म्हटलं आहे.

कुठल्याही निर्मितीचा प्रमुख आधार हा त्यावेळचं वातावरण असतं. जसं सुखातून दु:ख जन्म घेतं. तसंच संकटाच्या वातावरणातून त्यावर मात करण्याचा उपायही सुचतो. निर्मिती आणि विनाश आणि विनाशातून परत निर्मिती हे निसर्गचक्र असंच सुरु राहणार आहे. पृथ्वीच्या निर्मितीपासून चालत आलेलं हे निसर्गविज्ञान आहे. त्याचं ज्ञान मिळवण्यासाठी निसर्गावर प्रेम करणा-यांनी, निसर्ग अभ्यासकांनी पावसाळ्यापूर्वी सजीवसृष्टीत होणा-या बदलांचा अभ्यास केला पाहिजे. कारण हवामानाचा अंदाज वर्तवतांना ते अत्यंत मोलाचं ठरु शकतं.

आभार मारुती चितमपल्ली,  प्र.सु. हिरुरकर,

Anjarla - The Green Heaven

Green Heaven

Location:
Anjarle or even known as Anjarla is Located in KonkaN region, at the north most part of the Ratnagiri district, sub-district Dapoli, in the state of Maharashtra, India near Harnai ( हणै) port. Harnai is only 7 KM away from Anjarle.

It is located 227 KM from Thane 
and 232 KM from Mumbai.
Kolhapur to Anjarle 240 Km. 
Nagpur to Anjarle 1050 Km.
Ahmedabad to Anjarle 750 Km.
Bangalore to Anjarle 850 Km.

Anjarle is surrounded from the east by Sukondi and Murdi villages, Indian ocean is on the west, to the south is Jog river and on the north Aade - Padle - Lonawadi villages. 

The shortest route to Anjarle from Mumbai or Thane is: 
Thane or Mumbai - Panvel- Pen- Mangaon (माणगाव) - Indapur (इंदापूर) - Tol (टोळ) - Ambet (आंबेत) - MhapraL (म्हाप्रळ) - MandaNgad (मंडणगड) - Anjarle ( आंजरले )

Official Details about Anjarle

Another adjoining village called "MURDI" ( मुर्डी ) is part and parcel of Anjarle. Both are twin villages and shares the local authorities the "Gram Panchayat"

History
Anjarle and Murdi both were under the control of Angre Dynasty and then were brought under the control of Peshwe dynasty. A family called "Bhat Mahajan" were the priest of Peshwe Dynasty.

Population and Education
Population of Anjarle including Murdi is around 2,600 (As per 2010 records Anjarle's population is 1654 and Murdi's population is 966) with excellent literacy ratio.

It has a vernacular as well as English medium School, for college the students have to go to the district place of Dapoli.

Girls High school was started in Murdi from the donations given by Ranglor Paranjpe. The education in this school was totally free of cost.

Tourist Attractions

1. Big white coloured Ganesh temple on the hill top called 'Kadyavaril Ganapati Mandir'. The temple is around 200 years old renovated in the year 2000. The construction of the original temple was started in 1774 and was completed in 1784.

1. Anjarle has a clear beach of around 2 Km. The sea shore is full of white sand.

1. Sea Fort called 'Suvarna Durga' is located near by. It is constructed by the great Shivaji. On a special request a tour can be arranged in a boat from Anjarle or Harnai. The boat ride takes around 15 minutes from Anjarle and 10 minutes from Harnai.

1. Dolphin Safari. you can watch Dolphins swimming fearlessly in their natural habitat. The visit can be arranged from Anjarle.

Profession
95% Agriculture; Rice and Plantation; coconut, beetle nut, mangoes and cashew.
5% Tourism.

वसुंधरा मित्र पुरस्कार

आंजर्ले गावातील पर्यावरणप्रेमी प्रशांत व जिल्पा नित्सुरे यांना "वसुंधरा मित्र" पुरस्काराने गौरवण्यात आले. हा पुरस्कार त्यांना किर्लोस्कर आणि वसुंधरा क्लब तर्फे आयोजित केलेल्या आन्तरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवल चे औचित्य साधून ६ डिसेंबर २०१३ रोजी जिल्हाधिकारी श्री. राजीव जाधव यांच्या हस्ते रत्नागिरी येथे प्रदान करण्यात आला.

लारी

लारी हे चांदीचे नाणे होते, त्याचे वजन सुमारे ४.७ ग्रॅम असे. सुमारे ७.५ ते १० से. मी. लांबीची आणि १/३ से. मी. जाडीची चांदीची तार केसांना लावण्याच्या आकड्याप्रमाणे वाकवून हे नाणे तयार केलेले असे. हा आकडा म्हणजेच हे नाणे. ह्या आकड्याचे दोन्ही पाय ठोकून चपटे करीत आणि त्यांच्यावरच शिक्का उमटवित. हि नाणी आदिलशाही सल्तनित कोकण किनाऱ्यावर पाडली जात. याचा वापर प्रामुख्याने कोकणातच होई.





दक्षिण इराणात लार नावाचे एक शहर होते. आणि त्याच नावाचा एक प्रांत होता तिथे हे नाणे पाडण्यास प्रथम सुरवात झाली,आणि म्हणून त्याला लारी असे म्हणतात. दाभोळी लारी, चोली लारी, बसरी लारी , हुर्मुजी लारी , असे उल्लेख जुन्या कागदपत्रात येतात. त्यातील दाभोळी वगेरे विशेषणे हि अर्थातच ती नाणी ज्या गावी पाडली जात, त्या गावाच्या नावावरून दिली असली पाहिजेत

संदर्भ - शिवकालीन चलने - पान ३४८-९, "श्री राजा शिवछत्रपती" - गजानन भास्कर मेहेंदळे

आभार : शंकर बर्वे




(c) Copyright 2013, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

सुवर्णदुर्ग

रत्नागिरी जिल्हातील 9 तालुक्यात शिवकालीन 25 किल्ले आहेत. यापैकी 13 गिरीदुर्ग तर 12 जलदुर्ग आहेत. दापोली - आंजर्ल्यापासून जवळ असलेला सुवर्णदुर्ग समुद्रात एका विशाल खडकावर बांधला आहे. या जलदुर्गाचे संरक्षक दुर्ग म्हणून गोवा दुर्ग, फत्तेगड व कनकदुर्गही उभारण्यात आले. खडक फोडून तयार केलेली तटबंदी हे सुवर्णदुर्गाचे वैशिष्ट्य. शिलाहारांपासून या गडाचा इतिहास सांगता येतो. शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीतला हा गड 1660-1676 मध्ये जिंकला आणि 1818 पर्यंत तो स्वराज्यातच राहीला. सिद्दीने सुवर्णदुर्ग ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला होता. पण कान्होजी आंग्रे यांनी तो डाव शिताफीने हाणून पाडला. गडावर आता काही तोफा व जुन्या इमारतींचे पडके अवशेष आढळतात. या किल्ल्याचा परिसर जवळपास ८ एकर आहे. मुरुड, हर्णॆ किंवा आंजर्ल्याहून होडीने या जलदुर्गावर पोहोचता येते. 

आंजर्ले

निळ्या खाडीच्या काठाला, माझा हिरवाच गाव

जगात मी मिरवितो, त्याचे लावोनिया नाव

पुल ओलांडीता, पुढे रस्ता येईल तांबडा
घरी आणील सरळ, जरी दिसला वाकडा
माणसांच्या जागेसाठी, दाटी करतात माड
गर्द मधेच एखादे, आंब्या फणसाचे झाड
थोड्या पाय वाटा हिंडा, लाल तांबड्या वाकड्या
होड्या उपड्या झालेल्या तशा बघाल टेकड्या

                                                                               - बा भ बोरकर 

(c) Copyright 2011, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

Now Tiana will install Gas fired power plant in place of Thermal Power Plant.

Tiana Power Projects Pvt. Ltd., a flagship company of Tiana Group, announced to invest Rs.42,848 million ($936.51 million) for the construction and development of gas fired power plant to be located at Anjarle in Ratnagiri district, Maharashtra, India. 

The project cost will be investment through internal accruals of the company. The total installed capacity of the project will be 1,600 MW. The company has entered into a technical collaboration with Kepco E&C of South Korea for erection project consultancy for power project. 

The cost per MW is estimated to be Rs. 26.78 million ($0.58 million). The construction of the project is expected to take about 3-4 years from the date of the construction.

(c) Copyright 2011, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

टियान पॉवर प्रकल्प

टियाना ग्रुप १६ हजार ८०० कोटी रुपयांची गुंतवणूक करून महाराष्ट्रात एकूण तीन वीज प्रकल्प उभारणार आहे. रत्नागिरी जिल्ह्यात दोन औष्णिक वीज प्रकल्प दाभोळ आणि आंजर्ले येथे उभारले जातील. तिसरा प्रकल्प कराड येथे उभारण्यात येईल. या प्रकल्पासाठी जमिनी विकत घेताना शेतक-यांशी थेट संवाद साधून चालू बाजारभावापेक्षा अधिक मोबदला देऊन जमिनी खरेदी करण्यात येतील, असे कंपनीच्या संचालकांनी सांगितले. त्यामुळे दडवून, फसवून किंवा दडपणाने जमिनी घेतल्या अशी तक्रार राहणार नाही, असे ते एप्रिल २०१० मध्ये म्हणाले.

दापोलीच्या आंजर्ले येथे सहा हजार कोटी रुपयांची गुंतवणूक करून १५०० मेगावॅट क्षमतेचा औष्णिक उर्जा प्रकल्प उभारण्यात येणार आहे. हा प्रकल्प २५०० एकर इतक्या भूभागावर असेल. सरकारने वेळेत मंजुरी दिल्यास तो तीन वर्षांच्या आत पूर्ण करता येईल. जर कोळश्यावर आधारीत प्रकल्पाला मंजुरी मिळाली नाही तर हा प्रकल्प नैसर्गिक वायू वर चालवण्याचा प्रयत्न करण्यात येऊ शकतो. 

टियाना ग्रुप प्रकल्प उभारताना प्रथम शैक्षणिक आणि वैद्यकीय सुविधा देणार असून प्रकल्पग्रस्त शेतकर्यांच्या  मुलांना शिक्षणही पुरवणार आहे. तसेच हा प्रकल्प जपानी तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ( मित्सुबिशी कंपनीची मदत घेतली जाणार आहे) उभारणार असल्याने प्रदूषणाच्या बाबतीत आपोआप काळजी घेतली जाईल. या प्रकल्पासाठी वापरण्यात येणारा दगडी कोळसा इंडोनेशियातून खरेदी करण्यात येईल.भारतीय कोळश्यातून ३७ ते ३९ टक्के राख निर्माण होते, तर इंडोनेशियन कोळश्यातून फक्त १३ टक्के राख तयार होते, कोळशापासून तयार होणारी राख कोकणाबाहेर नेऊन तेथे राखेवर आधारित प्रकल्प उभारण्याची ग्वाही त्यांनी दिली. तसेच प्रदूषण नियंत्रणात ठेवणार्या वृक्षांची लागवड करण्यात येईल आणि पाण्यासाठी स्वत: धरणही बांधण्यात येईल, असे ते म्हणाले.

(c) Copyright 2011, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

Why citizens oppose power plant in their neighbourhood!

Every one understands the need for generation of power but no one wants the power plant in their neighbourhood. People fear that industries will fail in fulfilling their commitment towards environmental protection and they doesn't have faith in Government's environment protection agencies that they will monitor the pollution and take effective action against the polluting industries.


They feel that Govt. Is not disclosing the real facts and fear about environmental decay.
People are not being involved in deciding appropriate development plans.
Govt. Should engage People, encourage them to actively participate in environmental protection and also in monitoring. Citizens should be encouraged to form monitoring agencies at local level and such monitoring bodies should get enough rights to control the industries. 

While acquiring land the farmers should get more than enough compensation towards sacrificing their land. The land should be acquired for a price much above the current market price. 

(c) Copyright 2013, Shreerang Ketkar, All Rights reserved.

कोळशावरील वीज प्रकल्प

प्रदूषण नियंत्रण तंत्रज्ञान महत्त्वाचे!
रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन जिल्ह्यांत लहान-मोठे मिळून कोळशावर आधारित एकूण बारा वीज प्रकल्प उभे राहात आहेत. याशिवाय रायगड जिल्ह्यात टाटा व रिलायन्सचे दोन मोठे कोळशावरील औष्णिक वीज प्रकल्प उभे राहत आहेत. या सर्व प्रकल्पांची एकूण वीजनिर्मिती प्रस्तावित क्षमता २६००० मेगावॉट इतकी प्रचंड आहे. या प्रकल्पांमुळे सल्फर डाय ऑक्साइड आणि सल्फरच्या इतर ऑक्साइडस्च्या प्रदूषणाचा गंभीर प्रश्न उभा राहणार आहे. तसेच कोळशामुळे या प्रकल्पातून उत्सर्जित होणाऱ्या रासायनिक सांडपाण्याचा आणि फ्लॅय अ‍ॅशची गंभीर समस्या उभी राहणार आहे. अशी रास्त भीती कोकणवासीयांमध्ये आहे. अनेक पर्यावरणवादी आणि स्थानिक जनसंघटनांनी याविषयी आवाज उठवला आहे.
रायगडमधील टाटा आणि रिलायन्सच्या प्रस्तावित एकूण ५६०० मेगावॉट क्षमतेच्या कोळशावरील वीज प्रकल्पांना याच कारणांसाठी अलिबागमधील नऊगाव संघर्ष समिती गेली पाच वर्षे विरोध करत आहेत, तर जयगड येथील जेएसडब्ल्यूच्या १२०० मेगावॉटच्या प्रकल्प विरोधात रत्नागिरी जिल्हा जागरूक मंचातर्फे डॉ. विवेक भिडे यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाकडे आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडे धाव घेतली आहे. मात्र विरोधाची योग्य दखल न घेता पर्यावरण मंत्रालयाच्या पर्यावरण प्रभाव समितीने कोकणातील कोळशावर आधारित वीज प्रकल्पांना मंजुरी दिली  आहे. स्थानिक जनतेला विकासविरोधी ठरवले जात आहे. या प्रदूषणामुळे कोकणातील आंबा, काजू, नारळ, सुपारी यांसारखी नगदी पिके, भात पिके आणि मच्छीमारी व्यवसाय या सर्वाना या प्रदूषणाचा गंभीर धोका आहे आणि संपूर्ण कोकणाचे पर्यावरण उद्ध्वस्त होणार असल्याची भीती कोकणात पसरली आहे.
कोळशावर आधारित वीज प्रकल्पांमुळे वायू आणि जलप्रदूषणाचे व्यापक प्रश्न निर्माण होतात हे खरेच आहे; किंबहुना मोठमोठे औद्योगिक प्रकल्प स्थानिक पर्यावरणाचा ऱ्हास करतात. प्रदूषण नियंत्रण कायदे धाब्यावर बसवतात, अशीच धारणा भारताच्या सर्व राज्यांतील स्थानिक जनतेत आहे. आजवरचा जनतेचा मोठय़ा खासगी वा सरकारी प्रकल्पांचा अनुभवही हेच सांगतो. या पाश्र्वभूमीमुळे कोळशावर आधारित वीज प्रकल्पातील प्रदूषण आणि पर्यावरणीय धोके योग्य तंत्रज्ञानाचा योग्य पद्धतीने वापर करून नियंत्रित करता येतात आणि या प्रकल्पांवर असे नियंत्रण करणे शक्य आहे. यासाठी तंत्रवैज्ञानिक पर्याय उपलब्ध आहेत हेच पुढे येत नाही. कोळशावरील वीज प्रकल्पातून होणाऱ्या प्रदूषणात प्रामुख्याने चिमणीद्वारे बाहेर सोडल्या जाणाऱ्या फ्ल्यू गॅसेसचा मोठा वाटा आहे. या फ्ल्यू गॅसेसमध्ये सल्फर डाय ऑक्साइड आणि सल्फरची इतर ऑक्साइडस् तसेच कोळशाची राख या विषारी प्रदूषणकारी घटकांचा धोका मोठा असतो. जयगड येथे उभ्या राहणाऱ्या जे. एस. डब्ल्यू. पॉवर प्लांटला विरोध करणाऱ्या आंबा उत्पादक शेतकऱ्यांना हाच धोका दिसतो. जे. एस. डब्ल्यू पॉवर प्लांटबाबत एफजीडी लावण्यात यावा, असा निर्णय झाल्यावर जे. एस. डब्ल्यू. पॉवरने ‘आम्ही समुद्राच्या पाण्यावर चालणारा एफजीडी लावत आहोत आणि त्यासाठी ५२७ कोटी रुपये किमतीच्या एफजीडीची ऑर्डर दिली आहे,’ असे केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळास कळवले आहे. त्या आधारावरच या प्रकल्पाला प्रदूषण मंडळाचा हिरवा कंदील मिळाला. याविषयीची सविस्तर माहिती इंटरनेट संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. सदर माहितीनुसार या प्रकल्पात बसविण्यात येणाऱ्या एफजीडीमध्ये समुद्राच्या पाण्याचा वापर केला जाणार असून, पुढील २३ महिन्यांत ते कार्यान्वित होणार आहेत. रत्नागिरीतील जागरूक नागरिकांनी केलेल्या प्रयत्नांना मिळालेले हे यश आहे. समुद्राच्या पाण्याचा वापर करणाऱ्या एफजीडीची सर्वसाधारण रचना आणि कार्य थोडक्यात असे असते. वीज प्रकल्पात बाष्पनिर्मितीसाठी बॉयलरमध्ये कोळसा जाळल्यावर बाहेर सोडल्या जाणाऱ्या फ्ल्यू गॅसेसमधील सल्फरची ऑक्साइडस् आणि कोल अ‍ॅश (कोळशाची राख) हे प्रदूषणकारी घटक काढून घेण्यासाठी प्रथम ई. एस. पी. इलेक्ट्रोस्टॅटिक प्रेसिपिटेटर नावाच्या उपकरणामधून फिरवले जातात. या उपकरणामध्ये या घातक वायूंमधील मोठय़ा आकाराचे राखेचे कण वेगळे काढले जातात. मात्र ५० मायकॉनपेक्षा लहान आकाराची धूळ ई. एस. पी.मध्ये वेगळे होऊ शकत नाही. तेव्हा लहान आकाराचे एफजीडी प्रणालीमध्ये येतात. त्यामुळे ई. एस. पी.मधून बाहेर येणारे वायू एफजीडी या प्रणालीत सोडले जातात. एफजीडीमध्ये येणारा फ्ल्यू गॅस समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याच्या फवाऱ्यामधून सोडला जातो. एफजीडीमध्ये समुद्राच्या पाण्याचा फवारा फ्ल्यू गॅसमधून सोडतात. या वेळी फ्ल्यू गॅसेसमधील सल्फरची ऑक्साइडस् आणि खाऱ्या पाण्याची रासायनिक प्रक्रिया होऊन सोडियम सल्फेट तयार होते, त्याचबरोबर फ्ल्यू गॅसमधील फ्लय अ‍ॅश आपोआप पाण्यात शोषली जाते. अशा रीतीने फ्ल्यू गॅसेसमधील घातक द्रव्ये वेगळी करून समुद्राच्या पाण्यात मिसळतील. असे घातक द्रव्येमिश्रित सांडपाणी जयगड येथील वीज प्रकल्पाचा विचार केला तर १२०० मेगाव्ॉट (३०० मेगाव्ॉटचे चार प्रकल्प) क्षमतेच्या या वीज प्रकल्पात समुद्राच्या पाण्यावर चालणारे चार एफजीडी बसविणे आवश्यक ठरतात. हे चारही एफजीडी बसवले गेले तर त्यातून ताशी पाच लाख घनमीटर एवढय़ा प्रमाणात समुद्रात सांडपाणी सोडले जाईल. तेवढेच पाणी समुद्रातून सतत प्रकल्पात आणले जाईल. या सांडपाण्यात समुद्रात फ्ल्यू गॅसेसमधील राखही (फ्लाय अ‍ॅश) असणार. हे या राखेचे समुद्रात सोडण्याचे प्रमाण ताशी एक टन इतके असेल. थोडक्यात या प्रकल्पात कंपनीच्या दाव्याप्रमाणे सर्व फ्ल्यू गॅसेसचे डिसल्फरायझेशन केले गेले तर ताशी एक टन राखेसहित सुमारे पाच लाख घनमीटर रासायनिक सांडपाणी समुद्रात सोडले जाणार आहे.
एफजीडीतील रासायनिक सांडपाणी तितकेच घातक
या प्रस्तावित एफजीडीमधून समुद्रात सोडले जाणारे हे प्रचंड प्रमाणातील रासायनिक सांडपाणी तितकेच घातक ठरते. याची अनेक कारणे आहेत. एक म्हणजे या फ्ल्यू गॅसेसमधील सल्फर ऑक्साइडस्ची समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याबरोबर रासायनिक प्रक्रिया होऊन सोडियम सल्फेट तयार होते. हे सोडियम सल्फेट सांडपाण्याबरोबर समुद्रात मिसळते. हे सोडियम सल्फेट सांडपाण्यातील ऑक्सिजन शोषून घेते. असे सांडपाणी समुद्रात सोडल्यावर त्यातील ऑक्सिजनच्या अभावामुळे सागरी जीवसृष्टीला अपाय होऊ नये यासाठी विशेष प्रक्रिया करणारी ऑक्सिडेशन यंत्रणा बसवावी लागते. सदर यंत्रणा चालविण्यास खर्चीक असते. या सर्व गोष्टींमुळे ऑक्सिडेशन यंत्रणा लावताना व ती चालवताना काटछाट करण्याचा मोह उद्योजकांना होतो. तसेच सदर यंत्रणा अहोरात्र नियंत्रितरीत्या चालेलच व त्याची खबरदारी घेतली जाईल व तसे न झाल्यास केवळ पर्यावरणाची हानी थांबविण्यासाठी वीज प्रकल्पाची दुभती गाय थांबविण्याचा जागरूकपणा उद्योजक दाखवतील हे जवळपास अशक्य आहे. त्यामुळे समुद्राच्या पाण्यावर चालणारी एफजीडी प्रणाली लावल्यास सांडपाण्यातील ऑक्सिजनच्या अभावामुळे समुद्राच्या पाण्यातील ऑक्सिजनची पातळी कमी होऊन सागरी जीवसृष्टीला धोका होण्याची भीती अनाठायी नक्कीच नाही. याशिवाय एफजीडीमधील सांडपाणी तसेच्या तसे समुद्रात सोडणे चुकीचे ठरते, कारण या पाण्याचे तापमान सुमारे ५० डिग्री से. इतके असते. म्हणूनच हे सांडपाणी मोठय़ा बेसिनमध्ये थंड करणे आवश्यक असते. यासाठी प्रकल्पास अधिक जागा तर लागतेच, परंतु तरीही सांडपाण्याचे तापमान समुद्राच्या तापमानापेक्षा ५-६ डिग्री से. अधिकच असते. या पाण्यातील उष्णतेचा समुद्रातील जीवसृष्टीवर घातक परिणाम होऊ शकतो. एफजीडीतील या प्रचंड सांडपाण्याचे समुद्रीय पर्यावरणावर निश्चितच घातक परिणाम होणार आहेत. याचा विचार कंपनीने अथवा प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने केला आहे का? दुसरा घातक परिणाम म्हणजे या सांडपाण्याबरोबर सोडली जाणारी सूक्ष्म फ्लाय अ‍ॅश कोळशाच्या सूक्ष्म राखेतील अर्सेनिक, पारा यांसारखे विषारी तेवीस विविध अवजड धातू (हेवी मेटल्स) समुद्राचे पाणी विषारी करतात. वीज प्रकल्पासाठी वापरला जाणारा कोळसा वेगवेगळ्या खाणींमधून येऊ शकतो. तसेच एकाच खाणीतील वेगवेगळ्या थरांमधून काढलेल्या कोळशातील इतर घटकांचे प्रमाण बदलत राहते. कोळसा या इंधनातील रासायनिक घटकांबाबत कधीच खात्री देता येत नाही. एकाच खाणीतून उत्खनन करून काढलेल्या कोळशातील रासायनिक घटकांमध्ये सातत्य नसते. त्यामुळे कोळशातील अवजड धातूंचे प्रमाण बदलत असते. हे सर्व घटक कोळशातील राखेतून सांडपाण्यासहित जसेच्या तसे समुद्राच्या पाण्यात मिसळतात. हे धातू पाण्यात विरघळत नाहीत किंवा त्यांची रासायनिक क्रिया होऊन ते नष्टही पावत नाहीत, तर समुद्रातील मासे व अन्य जीवसृष्टीमध्ये जसेच्या तसे शोषले जातात. या प्रदूषणामुळे माशांच्या प्रजाती नष्ट होण्याचा तर धोका आहेच, पण हेच मासे प्रदूषित मासे खाद्यान्नातून हे सर्व विषारी घटक माणसांपर्यंत पोहोचवतात. थोडक्यात एफजीडीतील सांडपाण्यामुळे समुद्रातील जीवसृष्टीला गंभीर धोका पोहोचतो. याविषयी जगभरातील विकसित देशांत अनेक संशोधने केली गेली आहेत. एफजीडी प्रणालीत उत्पन्न होणारे टाकाऊ पदार्थाचे सखोल परीक्षण केले गेले. इंग्लंड, अमेरिका, इस्रायल, ऑस्ट्रेलिया, हॉलंड आणि फिलिपाइन्स अशा विविध देशांतील पर्यावरण खात्यातर्फे आणि जगप्रसिद्ध विद्यापीठांकडून केली गेलेली ही संशोधने इंटरनेट संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. या सर्व संशोधनांचा धांडोळा घेतला तर कोळशावरील वीज प्रकल्पात कोळसा जाळल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या कोलअ‍ॅशमध्ये एकूण २३  प्रकारची विविध मूलद्रव्ये आणि अवजड धातू कमीअधिक प्रमाणात आढळतात. या मूलद्रव्यांना ‘ट्रेस एलिमेंट्स’ म्हणतात. ही ट्रेस एलिमेंट्स अल्प प्रमाणात असली तरी त्यांचे मानवी आरोग्यावर आणि समुद्रातील मासे व अन्य जीवसृष्टीवर अत्यंत घातक परिणाम होतात. यूएस डिपार्टमेंट ऑफ एनर्जीच्या पुढाकाराने केला गेलेला एफजीडीमधील टाकाऊ पदार्थाचा अभ्यास, तसेच इंग्लंडमधील नॉटिंगहॅम विद्यापीठातर्फे केले गेलेले संशोधन महत्त्वाचे आहे. या दोन्ही अभ्यासांत एफजीडीमधील कोल अ‍ॅशमध्ये अर्सेनिक, कॅडिमियम, निकल, लेड यांसारख्या घातक अवजड धातूंसह पारा या मानवी मज्जासंस्थेवर अतिशय घातक परिणाम करणाऱ्या अवजड धातूच्या प्रदूषणाचा प्रश्न महत्त्वाचा असल्याचे निष्कर्ष आहेत. या घातक परिणामांमुळे एफजीडीमधील घातक टाकाऊ द्रव्ये समुद्रात सोडणे पर्यावरण संरक्षण आणि मानवी आरोग्यासाठी त्याज्य ठरविले गेले आहे. इस्रायलमध्ये समुद्रकाठच्या कोळशावरील वीज प्रकल्पांना सुरुवातीला प्रकल्पात निर्माण होणारी कोल अ‍ॅश समुद्रकिनाऱ्यापासून ५० कि.मी. आत खोल समुद्रात सोडणे अनिवार्य ठरविले गेले होते. मात्र तरीही समुद्रीय जीवसृष्टीचा धोका कमी होत नाही हे पुढे आल्यावर १९९९ साली कोणत्याही परिस्थितीत कोल अ‍ॅश समुद्रात सोडता येणार नाही असा कायदा इस्रायल सरकारने केला असून सर्व कोल अ‍ॅशपासून ‘जिप्सम’ तयार करणे व त्याचा पुनर्वापर करणे अनिवार्य ठरविण्यात आले आहे, तर फिलिपाइन्समध्ये सरकारच्या डिपार्टमेंट ऑफ एन्व्हायरन्मेंट अ‍ॅण्ड नॅचरल रिसोर्सतर्फे फिलीपाइन्समधील विविध कोळशावरील वीज प्रकल्प आणि अन्य उद्योगांतील कोल अ‍ॅशचा अभ्यास केला असता (२००१) या अ‍ॅशमधील पारा व अर्सेनिक या दोन घातक धातूंचे प्रमाण धोकादायक पातळीवर असल्याचे आढळले. मनुष्य आणि जीवसृष्टीला असलेल्या या धोक्यामुळेच सन २००२ नंतर असे समुद्राच्या पाण्यावर चालणारे एफजीडी कुठे कुठे वसवले गेले याचा आढावा घेतला तर केवळ चीन, ब्राझिल, मलेशिया यांसारख्या विकसनशील देशांत असे एफजीडी लावले गेल्याचे दिसते. युरोप, अमेरिका व अन्य विकसित देशांत असे समुद्राच्या पाण्यावर चालणारे एफजीडी कोळशावरील प्रकल्पांत लावले जात नाहीत; किंबहुना अमेरिकेत याबाबतचा अधिक कडक कायदा तयार केला जात आहे. २००२ नंतर असे समुद्राच्या पाण्यावर चालणाऱ्या, एफजीडी उत्पादित करणाऱ्या अलस्टॉम, डय़ुकॉन वगैरे दोन- तीनच बहुराष्ट्रीय कंपन्या जगात असून त्यांना आपले तंत्रज्ञान आणि उत्पादन खपवण्यासाठी भारत, चीन, ब्राझिल असे देशच ‘सोयीस्कर’ वाटतात. यामागचे महत्त्वाचे कारण म्हणजे या नव्याने जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या स्पर्धेत आलेल्या देशात पर्यावरण संरक्षणविषयक धोरण पुरेसे विकसित झालेले नाही. आमचे राजकीय नेतृत्व आणि धोरण आखणाऱ्या संस्था, ‘पर्यावरण संरक्षणासाठी दीर्घकालीन व्यापक धोरण’ आखण्याबाबत पुरेशा प्रगल्भ नाहीत. त्याचबरोबर ऊर्जानिर्मितीसाठी मिळणाऱ्या भरमसाट सवलती आणि प्रोत्साहन यामुळे खासगी उद्योग प्रचंड गुंतवणूक करून नफा कमावण्याच्या ध्येयाने प्रेरित झाले आहेत. त्यांना स्थानिक पर्यावरणाच्या प्रश्नांची फिकीरही नाही आणि त्यांचे महत्त्वही नाही. शिवाय जल आणि वायू प्रदूषणासाठी आवश्यक यंत्रणा बसविण्यासाठी आर्थिक गुंतवणूक करण्याचे टाळण्याची प्रवृत्ती या उद्योगांची आहे. याचा लाभ घेण्यासाठी नाममात्र कायदेशीर तरतुदींची पूर्तता करण्यापुरते उपाय केले जातात. समुद्राच्या पाण्यावरील एफजीडी हे त्याचेच उदाहरण ठरते. या एफजीडी प्रणालीला पर्यायी लाइम बेस्ड सेमी वेट एफजीडी आणि लाइमस्टोन बेस्ड एफजीडी अशा दोन प्रणाली आहेत. या प्रणाली समुद्राच्या पाण्यावर आधारित एफजीडीपेक्षा निश्चितच सुरक्षित आहेत. या दोन्ही पर्यायी प्रणालींमध्ये निर्माण होणारी प्लाय अ‍ॅश किंवा जिप्सम या दोन्ही पदार्थाचा सिमेंट काँक्रीट, रस्तेबांधणी व विविध प्रकारचे बॉल बोर्डस् उत्पादनांमध्ये पुनर्वापर करणे सहज शक्य आहे. त्यापासून काही महसूल प्राप्त होऊ शकतो.
मात्र भारतात पर्यावरण मंत्रालयातर्फे मोठय़ा प्रकल्पातील प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणाबाबत तंत्रज्ञानात्मक छाननी कितपत होते हा प्रश्नच आहे. अन्यथा जेएसडब्ल्यू पॉवरचा समुद्रावरील पाण्यावरील एफजीडी मान्य झालाच नसता. यात आणखी एक मेख अशी आहे की, समुद्रात एवढय़ा मोठय़ा प्रमाणात फ्लाय अ‍ॅश आणि अन्य रासायनिक सांडपाणी सोडण्यास सुरुवात झाल्यावर तब्बल चार वर्षांनी याचे पर्यावरणीय परिणाम दिसू लागतील. तोवर वेळ निघून गेलेली असेल. कोकण किनारपट्टीवरील पर्यावरण कायमचे बरबाद झालेले असेल. मच्छीमारी व्यवसाय संपलेला असेल. याचा गांभीर्याने विचार होणे आवश्यक आहे. समुद्राच्या पाण्यावरील एफजीडी प्रणालीची प्राथमिक गुंतवणूक बाकी दोन पर्यायी प्रणालींपेक्षा तुलनेने कमी आहे. केवळ या एकाच कारणामुळे खासगी वीज प्रकल्प या स्वस्त पर्यायाची निवड करतात. हा प्रश्न केवळ जेएसडब्ल्यू पॉवरबाबतचा नाही तर भारताच्या समुद्र किनारपट्टीवर वेगाने उभ्या राहणाऱ्या सर्वच कोळशावर आधारित वीज प्रकल्पांबाबत आहे. सर्व खासगी प्रकल्प उभारणाऱ्या कंपनी अशाच पद्धतीने समुद्राच्या पाण्यावरील एफजीडीचा ‘स्वस्त’ पर्याय उभारून पर्यावरण मंत्रालयाची मान्यता मिळवणार आणि भारताची किनारपट्टी प्रदूषित करणार हा अधिकच मोठा धोका आहे.
काय करता येईल?
ऊर्जा प्रकल्प उभारणाऱ्या खासगी उद्योजक प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणा उभारताना आर्थिक गणित म्हणजे नफ्याचे मांडून स्वस्तातील आणि केवळ कायदेशीर तरतुदींची तोंडदेखली पूर्तता करणाऱ्या यंत्रणाच निवडणार हे गृहीतच धरले पाहिजे. याला तातडीने पायबंद घालण्यासाठी कोळशावरील वीज प्रकल्पात समुद्राच्या पाण्यावर चालणारे एफजीडी लावल्यास संपूर्ण बंदी घालण्याचे धोरण घेणे आवश्यक आहे. तसेच सर्व प्रकल्पाची प्रदूषण यंत्रणा कशी असावी? त्यातील तंत्रज्ञान कोणते असावे? हे सांगणारी मार्गदर्शक तत्त्वे आणि नियम निर्धारित केले पाहिजेत. कोकणातील औद्योगिक प्रकल्पांमुळे तयार झालेले आणि होणाऱ्या पर्यावरणीय प्रश्नावर अभ्यास करण्यासाठी केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाने माधव गाडगीळ समिती स्थापन केली आहे. ही नक्कीच स्वागतार्ह गोष्ट आहे. ही समिती एफजीडी प्रणालीबाबत तसेच टाकाऊ आणि स्वस्त विदेशी तंत्रज्ञानाबाबत आणि कोळशावरील वीज प्रकल्पातील प्रदूषण नियंत्रण तंत्रज्ञानाबाबत काय भूमिका घेते हे पाहण्यासारखे आहे.

Credits: सतीश लोंढे, सोमवार, ११ ऑक्टोबर २०१०